شهرستان دماوند با بیش از ۱۷۰ اثر تاریخی و داشته‌های فرهنگی و طبیعی بی‌مانند جایگاه ممتازی را در استان تهران و چه بسا کشور داراست. در این میان شهر دماوند نیز گنجینه‌ای از آثار تاریخی و فرهنگی و کوچه‌ها و محله به محله‌اش راوی داستان‌ها و سرگذشت‌های شگفت است. یکی از بناهای ارزشمند این شهر کاروانسرای تاریخی جاراللهی است که با قدمتی بیش از یک سده در فهرست آثار ملی کشور به ثبت رسیده است. این بنا سال‌ها  به‌عنوان بارانداز مورد بهره برداری قرار می‌گرفته و جایی برای داد و ستدهای اقتصادی و همنشینی‌های فرهنگی بوده است. کاروانسرایی که به گواه تاریخ شفاهی، در بردارنده خاطرات مشترک مردم دماوند است، روزهای سختی را گذرانده و می‌گذراند؛ به گونه‌ای که در این سال‌ها دو بار دچار آتش‌سوزی شده و به تازگی نیز بخش‌هایی از آن ویران شده است.

انجمن میراث فرهنگی و طبیعی شهرستان دماوند در قامت تنها نهاد غیردولتی فعال در حوزه میراث شهرستان دماوند بر خود بایسته می‌داند افزون بر هشدار نسبت به نابودی این بنای ارشمند پیشنهادها و راهکارهای خود را به مدیران و دست اندرکاران شهرستان به شرح ذیل ارائه دهد:

یک. برگزاری نشست فوری میان اداره میراث فرهنگی، گردشگری و صنایع دستی، شهرداری دماوند، نماینده محترم مردم دماوند و فیروزکوه در مجلس شورای اسلامی و مالک و یا نماینده قانونی وی با هدف روشن شدن وضعیت مالکیت، کاربری و توافق نهایی بر سر قیمت فروش مشروط بر آنکه مالک قصد فروش ملک مزبور را داشته باشد و سرانجام ارائه گزارش نشست و مصوبات آن در رسانه‌های شهرستان.

دو. انتشار گزارش کارشناسی مستقل در مورد دو حادثه آتش‌سوزی کاروانسرای جاراللهی از سوی نهادهای ذیربط

سه. با توجه به لرزان بودن بنیاد این ساختمان و امکان فروریختن آن و از آنجا که در مجاورت کاروانسرا دوباب مدرسه، کانون پرورش فکری کودکان و نوجوانان، مرکز نجوم و یک بانک دولتی وجود داشته و مسیر رفت وآمد شهروندان می‌باشد، شهرداری دماوند براساس وظیفه خود مصرح در بند ۱۴ ماده ۵۵ قانون شهرداری ها و تبصره ذیل آن نسبت به ایمن‌سازی موقت آن تا تعیین تکلیف نهایی این اثر اقدام‌های لازم را انجام دهند. هرچند که رسیدگی به وضعیت ساختمان جز تعهدات لاینفک مالک بوده و بنابراین وی در این زمینه از حیث جنبه عمومی و خصوصی مسئولیت داشته و چنانچه خسارتی رخ دهد موظف به جبران آن خواهد بود.

چهار. چنانچه مصوباتی برای ساماندهی این اثر در ادارات و دستگاه‌های متولی شهرستان وجود دارد بار دیگر توسط فرمانداری شهرستان ابلاغ و اجرای آن مورد پیگیری دوچندان قرار گیرد.

پنج. شهرداری دماوند اکنون با اعتبارات اندک، بدهی و فشار هزینه‌های شهری روبروست. به سخن بهتر پرداختن همزمان به امور خدمات شهری و پاسداری از بناهای تاریخی بیرون از توان شهرداری دماوند است. افزون بر این، کسانی که براساس توافق نامه‌های موجود شهرداری را مکلف به حفظ و احیاء آثار تاریخی دانسته‌اند، نیک می‌دانند که بخش‌هایی از این توافق‌ها همچنان دارای ابهام است. به عنوان نمونه تکلیف واگذاری ابنیه و آثار «با حفظ تملک» یا «بدون حفظ تملک» روشن نیست. زیرا در این‌باره به استناد برخی از قوانین از جمله ماده ۱۵ قانون محاسبات عمومی، فروش (واگذاری مالکیت) آثار و بناهای تاریخی به برخی وزارتخانه‌ها و نهادها ممنوع است.

با این همه، پیشنهاد می‌شود، مدیریت شهری دماوند به میدان آمده و نخست توان مالی خود را در رابطه با موضوعاتی مانند خرید کاروانسرا، ارائه زمین جایگزین و مرمت و نیز تعریف کاربری فرهنگی برای این کاروانسرا به گونه‌ای شفاف آشکار سازد. همچنین در گام بعدی، شورای اسلامی شهر دماوند در مصوبه بودجه سال آینده، مبالغ خود را برای تملک این کاروانسرا در نظر گرفته و شهرداری نیز نسبت به تحقق ردیف یا ردیف‌های اعتباری اقدام قانونی لازم را انجام دهد.

شش. علی‌رغم تلاش‌های اداره میراث فرهنگی شهرستان که یک بار در راستای توافق با مالک بر سر فروش بنای کاروانسرا با بن‌بست روبرو شده بودند، بار دیگر با همراهی انجمن‌های مردم‌نهاد، گروه‌های مرجع و کارشناسان میراث فرهنگی با محوریت این اداره در جهت اقناع مالک نسبت به واگذاری این ملک به قیمت معقول اهتمام ورزند.

هفت. اداره میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری شهرستان در راستای تلاش‌های پیشین خود موضوع جذب اعتبار برای بازسازی و مرمت بنای یاد شده را از سوی اداره کل میراث فرهنگی، صنایع دستی و گردشگری استان تهران پیگیری کند. کما‌اینکه تخصیص و توزیع ناعادلانه بودجه تاکنون سبب شده نتوان به درستی از یادمان‌های تاریخی و فرهنگی نگهبانی کرد.

هشت. انجمن پاسداری از میراث فرهنگی و طبیعی دماوند بر این باور است که مالکیت خصوصی این کاروانسرا نباید دلیلی بر وضعیت امروزی آن باشد. چرا که آثار تاریخی که در اجرای بند «ج» ماده واحده قانون تشکیلات سازمان میراث فرهنگی کشور مصوب ۱۳۶۴ مجلس شورای اسلامی مبنی بر ثبت آثار ارزشمند منقول و غیرمنقول فرهنگی کشور در فهرست آثار ملی ایران به ثبت رسیده‌اند، باید مورد پاسداری قرار گیرد. بنابراین کاروانسرای جاراللهی نیز از این قاعده مثتثنی نیست. بنابراین پیشنهاد می‌شود در گام بعدی امکان پیگیری حقوقی موضوع از سوی اداره میراث شهرستان مورد بررسی قرار گیرد. این انجمن امیدوار است بتواند با همکاری دیگر سمن‌های شهرستان به این مهم یاری رساند.

نه. در سال ۱۳۹۵ کارگروهی تخصصی در دماوند ۱۳ بنای قدیمی از جمله کاروانسرای جاراللهی را مورد بررسی قرار داده و در پایان گزارش داد که امکان بهره برداری از کاروانسرای فوق در قالب کاربری عمومی و تبدیل آن به موزه وجود دارد. از این رو پیشنهاد می‌شود متولیان امر از نقش مشورتی و توان فنی این کارگروه  بهره‌مند شوند. گفتنی است افراد می توانند جهت دسترسی به گزارش کارگروه فوق و دسترسی به اعضاء و رزومه آنان با روابط عمومی انجمن میراث فرهنگی و طبیعی دماوند در صفحه اینستاگرامی این انجمن به نشانی hnc.damavand.ngo  هماهنگی به عمل آورند.

ده. بررسی امکان نصب تابلوی راهنما برای کاروانسرای جاراللهی از سوی نهادهای متولی.

یازده. گردآوری کمک‌های مالی مردمی با بهره‌گیری از پتانسیل سازمان‌های مردم‌نهاد.

در پایان باید بگوییم که می‌توان دست در دست هم داده و نگذاریم یادمان‌های نیاکانی و تکرارناپذیر گذشتگان که از قضا به ثبت ملی نیز رسیده‌اند از چهره دماوند پاک شود. از این رو انجمن میراث فرهنگی که آرزومند تبدیل این کاروانسرا به یک مکان تاریخی است به اندازه توان خود در راستای نجات این کاروانسرا از هیچ کوششی فروگذار نکرده و با توجه به خواست شهروندان انتظار دارد راهکارهای پیشنهادی مورد توجه جدی قرار گیرد.

انجمن پاسداری از میراث فرهنگی و طبیعی شهرستان دماوند

۳۱ اردیبهشت ۱۴۰۰